پایان شیوه دهک‌بندی در پرداخت یارانه نقدی خانوارها

دولت تصمیم به پایان دادن به سازوکار دهک‌بندی برای تخصیص یارانه نقدی گرفته و در نظر دارد از معیارهای جدیدی برای شناسایی نیازمندان واقعی استفاده کند. این شیوه جدید که شامل ارزیابی دارایی‌ها و سطح درآمدی خانوار است، به‌دنبال اصلاح نواقص سیستم کنونی یارانه‌ها است.

تغییر مبنای پرداخت یارانه

سازوکار دهک‌بندی خانوارها از اواخر دهه 80 برای تخصیص یارانه به کار گرفته شد، اما به نظر می‌رسد که این روش دیگر کارآیی لازم را ندارد. در شیوه سنتی تقسیم‌بندی به 10 گروه درآمدی، مشکلاتی وجود داشت؛ برخی از خانواده‌ها با درآمد نسبتاً بالا در دهک‌های پایین و برخی نیازمندان واقعی به دلیل خطاهای آماری در دهک‌های بالاتر قرار گرفتند.

دولت به‌تازگی تصمیم گرفته است تا با کنار گذاشتن مدل کلی دهک‌بندی، به سمت مدلی جدید برود. در این شیوه، تمرکز اصلی از درآمد اظهاری یا تخمینی به دارایی‌ها و گردش مالی منتقل خواهد شد. هدف اصلی این تغییر، شناسایی دقیق افرادی است که واقعاً به کمک‌های دولتی نیاز ندارند اما همچنان یارانه نقدی دریافت می‌کنند.

معیار جدید پرداخت یارانه

معیار جدید پرداخت یارانه به سطح درآمد خانوار می‌پردازد و همچنین از دارایی‌ها و گردش مالی نیز استفاده خواهد کرد. این معیارها در حال حاضر به‌ویژه تحت وعده وزیر کار، تعاون و رفاه اجتماعی به شکل دقیق‌تری لحاظ خواهند شد. لایحه بودجه مشخص کرده که شناسایی افراد پردرآمد تنها بر اساس فیش حقوقی نخواهد بود.

• ارزش املاک و مستغلات: خانوارهایی که ارزش املاک آن‌ها بیش از 50 میلیارد تومان باشد، از لیست یارانه‌بگیران حذف خواهند شد.
• خودرو: داشتن خودروهایی با ارزش بالای 5 میلیارد تومان نیز یکی دیگر از معیارهای تعیین‌کننده قطع یارانه است.

جزئیات دقیق شیوه جدید پرداخت یارانه هنوز مشخص نیست، اما احتمال می‌رود که مواردی مانند سفرهای خارجی متعدد و تراکنش‌های بانکی بالا نیز مورد توجه قرار گیرند.

شیوه تخصیص یارانه براساس خوداظهاری

خوداظهاری یکی از ابعاد مهم و بحث‌برانگیز این شیوه جدید است. دولت پیش از این بر اساس داده‌های موجود تصمیم می‌گرفت، اما در مدل جدید، شفاف‌سازی دارایی‌ها اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. پایگاه رفاه ایرانیان به اطلاعات ثبت‌شده دسترسی خودکار دارد، اما نیاز به به‌روزرسانی بخش‌هایی از اطلاعات احساس می‌شود.

در این فرآیند، مسئولیت صحت اطلاعات اقتصادی بر عهده خود متقاضیان خواهد بود. در صورت وجود مغایرت بین دارایی‌های واقعی و اطلاعات ثبت شده، سیستم به‌صورت پیش‌فرض فرد را پردرآمد شناسایی کرده و یارانه وی را قطع خواهد کرد. متقاضیان باید آمادگی داشته باشند تا در صورت حذف از لیست یارانه‌بگیران، مدارک مربوط به وضعیت اقتصادی خود را ارائه دهند.

مزایای شیوه جدید پرداخت یارانه

اجرای صحیح این شیوه جدید می‌تواند به برقراری عدالت کمک کند. در شرایط فعلی دولت با محدودیت منابع مواجه است و پرداخت یارانه به افرادی که دارای املاک چند ده میلیارد تومانی هستند، از نظر منطقی و اقتصادی قابل توجیه نیست. حذف این افراد می‌تواند منابع زیادی را آزاد کند که برای افزایش مبلغ یارانه به اقشار ضعیف‌تر اختصاص یابد. همچنین این تغییر می‌تواند به کاهش کسری بودجه کمک کند.

معایب شیوه جدید پرداخت یارانه

با این حال، این شیوه جدید بی‌اشکال نیست. احتمال بروز خطای سیستمی و اطلاعاتی یکی از ایرادات اصلی محسوب می‌شود. بسیاری از املاک ممکن است قولنامه‌ای باشند و خودروهایی که به نام یک فرد است ممکن است در اختیار فرد دیگری قرار داشته باشد.

استفاده از ارزش اسمی دارایی‌ها بدون در نظر گرفتن نقدینگی خانوار نیز دارای مسائل خاص خود است. به عنوان مثال، ممکن است فردی بازنشسته صاحب یک خانه قدیمی باشد که به‌مرور زمان ارزش آن به 50 میلیارد تومان رسیده است، اما درآمد ماهانه وی تنها حقوق بازنشستگی باشد. قطع یارانه این فرد به‌دلیل برچسب ثروتمند بودن، با سیاست‌های پرداخت یارانه در تضاد است.

این مسئله همچنین به تاثیر تورم بر ارزش دارایی‌ها مربوط می‌شود. با توجه به نرخ تورم بالای موجود، تعیین سقف ثابت برای ارزش دارایی‌ها ممکن است در سال‌های آینده مشکلات جدی برای بسیاری از خانوارها به وجود آورد.