صنعت حملونقل هوایی ایران باید یکی از پرتحرکترین بخشهای اقتصادی کشور باشد، اما در واقعیت با چالشهای زیادی مواجه است. در ادامه، به بررسی وضعیت این صنعت و ناوگان هوایی ایران پرداخته میشود.
آسمانی شلوغ، پروازهایی اندک
صنعت حملونقل هوایی ایران سالهاست در وضعیتی دوگانه و متناقض قرار دارد. از یک سو، با وجود وسعت جغرافیایی بالا و جمعیتی بیش از ۸۵ میلیون نفر، و همچنین موقعیت ممتاز در مسیر کریدورهای ترانزیتی، این صنعت با کمبود ناوگان، فرسودگی، پروازهای محدود و درآمدی ناچیز دست و پنجه نرم میکند. این تناقض خود را در آسمانی نشان میدهد که نامهای متعدد شرکتهای هواپیمایی را در خود جای داده، اما سهم آن از جابهجایی منطقهای و جهانی ناچیز باقی مانده است.
ناوگانی که روی کاغذ بزرگ است
مجموع ناوگان ثبتشده هوایی ایران حدود ۳۳۰ فروند هواپیما برآورد میشود، اما اختلافنظر جدی درباره تعداد هواپیماهای عملیاتی وجود دارد. برخی مديران تعداد ناوگان فعال را حدود ۷۵ فروند اعلام کرده و دیگران از حداکثر ۱۵۶ فروند سخن میگویند. در مجموع، تنها ۲۲ تا ۳۰ درصد ناوگان کشور عملیاتی است و ۷۰ تا ۸۰ درصد هواپیماها به دلایلی مانند کمبود قطعات و هزینههای بالای تعمیر و نگهداری، زمینگیر شدهاند. میانگین سن ناوگان عملیاتی ایران، ۲۶ تا ۲۷ سال است که فاصله این صنعت را با استانداردهای جهانی بهخوبی نشان میدهد.
ایرلاینهای زیاد، پروازهای کم
وضعیت کنونی به کاهش محسوس تعداد پروازها منجر شده است. برخی ایرلاینهای ایرانی در بهترین حالت روزانه دو یا سه پرواز انجام میدهند. در صنعت هوانوردی، سودآوری از مسیر افزایش حجم عملیات و سرشکنشدن هزینهها حاصل میشود، الگویی که در ایران به دلیل پراکندگی ایرلاینهای کوچک عملاً معکوس شده است. بر اساس اعلام انجمن شرکتهای هواپیمایی، کل درآمد ایرلاینهای ایرانی در سال گذشته حدود یک میلیارد دلار بوده است، رقم که امکان توسعه و نوسازی ناوگان را نمیدهد و حتی پاسخگوی هزینههای جاری نیز نیست.
همسایگان چگونه پرواز میکنند؟
نگاهی به کشورهای همسایه تصویری متفاوت را نشان میدهد. در امارات متحده عربی، تنها پنج ایرلاین مسافری اصلی فعالیت میکنند که این تمركز، امارات را به یکی از مهمترین هابهای هوایی جهان تبدیل کرده است. بهعنوان مثال، شرکت Emirates تنها در ششماه نخست سال ۲۰۲۵ حدود ۲۷ میلیارد دلار درآمد ثبت کرده است. همچنین طرز عمل ترکها و قطریها در بهرهوری بیشتر از ایرلاینهای ملی خود، نمایانگر این است که تمرکز بر چند ایرلاین بزرگ میتواند به سودآوری بیشتر منجر شود.
در جهان وضعیت چگونه است؟
گسترش مقایسهها به سطح جهانی تصویر روشنتری از جایگاه صنعت هوایی ایران ارائه میدهد. در اروپا با وجود دهها کشور و صدها میلیون نفر جمعیت، تعداد ایرلاینهای بزرگ و اثرگذار محدود است. کشورهای مختلف اروپایی عمدتاً با چند ایرلاین بزرگ و معتبر مانند Lufthansa و Air France صنعت هوایی خود را تشکیل دادهاند. این موضوع نشان میدهد که حتی در مدل کمهزینه نیز، مقیاس بزرگ شرط بقاست. در چین نیز صنعت هوایی عمدتاً بر سه غول بزرگ متمرکز است.
