شش نکته کلیدی از مذاکرات ژنو ایران و آمریکا
دور جدید مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا روز پنجشنبه در ژنو برگزار شد. نمایندگان طرفین پس از چندین ساعت مذاکرات فشرده، به پایتختهای خود بازگشته و قرار بر این شد که بحثهای فنی در روزهای آینده در وین ادامه یابد.
حضور گروسی؛ نقطه امیدواری مذاکرات
شبکه الجزیره در گزارشی به نشست اخیر میان نمایندگان ایران و آمریکا اشاره کرد و عنوان کرد که در حال حاضر، به نوعی میتوان به حلوفصل مسالمتآمیز اختلافها امیدوار بود. این رسانه در تاریخ ۲۶ فوریه گزارشی منتشر کرد که خبر از «پیشرفت» در مذاکرات میداد، اما مشخص نبود که آیا اجماعی برای جلوگیری از درگیری فراگیر در خاورمیانه شکل گرفته یا خیر. در ادامه آمده است: «جزئیات چندانی پس از برگزاری نشست روز پنجشنبه به بیرون درز نکرده است، هرچند حضور رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نشانی از جدیت موجود در این مذاکرات برای یافتن راهحلهای عملی بود.»
الجزیره همچنین اظهار کرد: «اختلافها در زمینه برنامه موشکی ایران و مقدار و نوع غنیسازی اورانیوم این کشور به قوت خود باقی است. آمریکا بارها تأکید کرده که غنیسازی صفر در رأس خواستههایش قرار دارد، خواستهای که ایران حاضر به پذیرش آن نیست. در روزهای نزدیک به مذاکرات ژنو، اظهارات تهدیدآمیز مقامات آمریکایی علیه ایران، به ویژه از سوی دونالد ترامپ، شدت گرفت. ترامپ ادعا کرد که موشکهای بالستیک ایران میتوانند اروپا و آمریکا را هدف قرار دهند، ادعایی که کارشناسان نظامی به آن ابراز تردید کردهاند.»
اختلاف بر سر مسائل بنیادین
روزنامه گاردین نیز به نشست ژنو پرداخته و عنوان کرده که اگرچه این مذاکرات نتایج منفی در پی نداشته، اما هنوز نمیتوان با قطعیت اعلام کرد که دو طرف به زمینهای مشترک و قطعی دست یافتهاند. همچنان این احتمال وجود دارد که طرفین نتوانند از وقوع درگیری نظامی جلوگیری کنند، مسألهای که بهویژه اهمیت دارد چرا که اختلافها میان دو طرف، تا به این لحظه، همچنان لاینحل باقی مانده است.
گاردین همچنین عنوان کرد که کوتاهی جلسه دوم مذاکرات در وین که عصر روز پنجشنبه برپا شد، به عنوان نشانهای از عدم امیدواری تلقی شده است، بهویژه با توجه به این نکته که جلسه اول که ظهر پنجشنبه برگزار شد به طول انجامید. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز اخیراً عنوان کرده که مخالفت تهران با گنجاندن برنامه موشکهای بالستیک ایران در مذاکرات، مشکلی است که هنوز حلوفصل نشده است.
این در حالی است که فشارهای داخلی در آمریکا برای جلوگیری از وقوع یک درگیری نظامی شدت گرفته است. همزمان با نگرانیها از احتمال حمله نظامی ترامپ به ایران، برخی نمایندگان کنگره آمریکا اعلام کردهاند که بهزودی قطعنامهای موسوم به اختیارات جنگی ایران را برای محدود کردن اختیارات ترامپ به صحن خواهند آورد. از سوی دیگر، طبق آخرین نظرسنجی آسوشیتدپرس، ۵۶ درصد از آمریکاییها به تصمیمات ترامپ در خصوص اعزام نیروهای نظامی به خاورمیانه اعتماد ندارند.
محدود شدن گزینههای ترامپ
شبکه سیانان گزارش داد که به نظر میرسد دونالد ترامپ، در حال مشاهده محدودتر شدن گزینههای خود در برابر ایران است. سیانان نوشت: «پس از سومین دور مذاکرات در ژنو که با توافق ظاهری برای برگزاری جلسهای دیگر در وین هفته آینده پایان یافت، کاخ سفید باید ارزیابی کند که آیا دیپلماسی جدید نتیجهای در پی خواهد داشت یا نیاز به اقدام غیرقابل پیشبینی و احتمالاً وحشیانهای مانند جنگ دارد.»
بر اساس گزارش سیانان، از نظر نظامی، سیگنالهای ایالات متحده واضح است، چرا که استقرار فعلی نیروها در منطقه احتمالاً بزرگترین تجمع نیروی هوایی و دریایی در خاورمیانه از زمان حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ است.
این گزارش میافزاید: «این حرکت نه بیهدف است و نه غیرمعین؛ هدف آن این است که به تهران القا کند ترامپ جدی است و صبر محدود او برای نتیجه مذاکرهشده با نیروی قابلتوجهی پشتیبانی میشود. اما این بدان معنا نیست که رئیسجمهور ایالات متحده ناگهان قادر به انجام هر عملی است. ایالات متحده دیپلماسی را در اولویت قرار داده است، چرا که بمبارانهای قبلی تاسیسات هستهای ایران به وضوح نتوانستهاند مؤثر باشند.»
برخی معتقدند که کاخ سفید ممکن است بر این باور باشد که یک راهحل دیپلماتیک میتواند به اهداف مطلوبش نزدیکتر باشد: توافقی قابل اطمینان با ایران بدون سلاح هستهای و پذیرش بازرسیهای غیرنظامی که قبلاً صورت گرفته است. در عین حال، این احتمال نیز وجود دارد که گزینههای نظامی ترامپ بیشتر شبیه اقداماتی محدود و هدفمند باشد، اما این نیز ریسک استراتژیکی به همراه دارد. استفاده از تنها بخشی از نیروی اعزامی میتواند نشاندهنده تمایل ترامپ به درگیری محدود باشد و در نتیجه قدرت بازدارندگی ایالات متحده در منطقه را کاهش دهد.
موانع توافق
روزنامه فایننشال تایمز در گزارشی به تاریخ ۲۷ فوریه، نگاه مقامات آمریکایی به ایران و همچنین تاریخ آن را ناشی از نوعی اشتباه استراتژیک دانست. این روزنامه در گزارشی به قلم کیم گاتس، عنوان کرد که ابهام و تناقض بخشی مهم از سیاست خارجی آمریکا در قبال ایران بوده است. در حالی که ویتکاف بر تمرکز مذاکرات بر برنامه هستهای ایران تاکید دارد، مارکو روبیو خاطرنشان کرده است که زرادخانه موشکهای بالستیک ایران نیز باید جزئی از گفتوگوها باشد.
فایننشال تایمز میافزاید: «این امر ماهیت خواستههای ایالات متحده از ایران را مبهم میکند. از سوی دیگر، مشخص نیست که آیا کسی مانند بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، توافق کلی با ایران را خواهد پذیرفت یا خیر. همچنین باید به خاطر داشت که دولت فعلی آمریکا درک دقیقی از مفاهیمی چون جنگ و صلح ندارد؛ به عنوان مثال، در سال ۱۹۹۹، اسلوبودان میلوشویچ، رهبر یوگسلاوی، پس از ۷۸ روز بمباران مداوم ناتو تسلیم شد و برخی بر این باورند که این یک توافق اجباری بود به جای تسلیم. در مورد حماس در غزه و حزبالله در لبنان، آنها هرگز پرچم سفید تسلیم را تکان ندادند، بلکه در پی آتشبس بودند. در این ساختار، ایدئولوژی و بقا در محاسبات نقش نسبتاً اساسی دارد.
در ادامه این گزارش آمده است: «تهران نیز برداشت خاص خود را از تاریخ و تسلیم شدن دارد که میتواند محرک استراتژی مذاکره فعلی آن باشد. از دیدگاه تهران، این ایالات متحده است که سابقه عقبنشینی زیر آتش را دارد، چه در ویتنام و چه در بیروت، جایی که رونالد ریگان پس از بمباران پادگانها و سفارت آمریکا در سال ۱۹۸۳ به عقبنشینی مجبور شد.»
فاصله زیاد با توافق فراگیر
شبکه سیبیاس در گزارشی به بررسی گزینههای موجود در قبال پرونده ایران و آمریکا پرداخت و عنوان کرد که با وجود ادامه مذاکرات، اختلافها و تضاد منافع میان دو طرف هنوز پا برجاست. صنم وکیل، معاون برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتمهاوس، در این رابطه عنوان کرد: «تهران و واشنگتن هنوز فاصله زیادی با یک توافق فراگیر دارند. بنابراین نمیتوان گفت که احتمال حمله نظامی از دستور کار خارج شده است.» وی افزود: «درباره مسائلی چون غنیسازی، درصد آن و حتی محل انجام آن اختلافنظر جدی وجود دارد که به آسانی حلوفصل نخواهند شد و به نظر میرسد آرایش نظامی گسترده آمریکا در منطقه نشاندهنده عدم تمایل ترامپ به صبر و بردباری است.»
از سوی دیگر، ناو هواپیمابر جرالد فورد، بزرگترین و پیشرفتهترین ناو هواپیمابر نیروی دریایی ایالات متحده، روز جمعه ۲۷ فوریه به سواحل اسرائیل رسید. وزارت خارجه چین نیز روز جمعه افزایش حضور نظامی آمریکا در آسیا را به عنوان عاملی برای تضعیف صلح و ثبات در این قاره توصیف کرد. مائو نینگ، سخنگوی این وزارتخانه، در یک کنفرانس خبری توضیح داد: «افزایش حضور نظامی آمریکا در آسیا و اقیانوسیه، صلح و ثبات منطقهای را تضعیف میکند.»
در همین حال، خبرگزاری دولتی شینهوا نیز اعلام کرد که چین با توجه به وضعیت امنیتی و در میان افزایش تنشها بین واشنگتن و تهران، به شهروندان خود توصیه کرده از سفر به ایران خودداری کنند و از افرادی که در این کشور هستند خواسته شده تا هرچه سریعتر تخلیه شوند. شایان ذکر است که کانادا نیز به عنوان یک کشور دیگر، هشداری مشابه صادر کرده است.