آیا منطقه میتواند از جنگ جلوگیری کند؟
در شرایط افزایش تنشها میان ایالات متحده و ایران، دو اندیشکده قطری و انگلیسی، شورای خاورمیانه برای امور جهانی و چتمهاوس، به بررسی نقش میانجیگرانه کشورهای عربی خلیج فارس و تلاشهای آنها برای مهار بحران پرداختهاند.
نقش کشورهای خلیج فارس
این دو اندیشکده با تأکید بر نگرانی عمیق کشورهای عربی خلیج فارس از پیامدهای یک درگیری گسترده، نقش اعضای شورای همکاری خلیج فارس را در مهار بحران بسیار حائز اهمیت عنوان کردهاند. این نقش شامل بیطرفی تاریخی عمان و تسهیلگری فعال قطر تا اهرم استراتژیک عربستان سعودی میشود. هدف این تلاشها حفظ دیپلماسی و جلوگیری از بروز جنگی پرهزینه و بیثباتکننده در منطقه است.
تحلیل وضعیت تنشها
شورای خاورمیانه برای امور جهانی در گزارشی به بررسی تشدید تنشها بین ایالات متحده و ایران پرداخته و اعلام کرده است که توجه بینالمللی دوباره به خلیج فارس معطوف شده است. این تنشها شامل حوادث امنیتی دریایی در تنگه هرمز، تحریمهای جدید و تهدیدهای هستهای میشود که شکنندگی منطقه را به وضوح نمایان میکند.
طبق این گزارش، خلیج فارس از لحاظ تأمین انرژی جهانی و حملونقل دریایی بسیار استراتژیک است. کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در وضعیت پیچیدهای قرار دارند و هرگونه رویارویی با خطرات اقتصادی، سیاسی و امنیتی قابلتوجهی مواجه میسازد. با این حال، این کشورها دارای اهرم دیپلماتیکی هستند که به آنها اجازه میدهد بهعنوان واسطه عمل کنند، به ویژه در تلاشهای مهار بحران.
شورای وزیران شورای همکاری خلیج فارس از مذاکرات مجدد ایالات متحده و ایران استقبال کرده و بر اهمیت گفتوگوی پایدار برای رسیدگی به نگرانیهای امنیتی تأکید کرده است.
نقش قطر در دیپلماسی
بر اساس گزارش اندیشکده قطری، قطر به عنوان یک بازیگر قوی دیپلماتیک در خلیج فارس ظاهر شده است. این کشور با حفظ کانالهای ارتباطی در میان شکافهای ایدئولوژیک و ژئوپلیتیک، بهعنوان یک میانجی معتبر شناخته میشود. تمایل قطر به میزبانی مذاکرات، به خصوص در جنگ غزه، ظرفیت آن را برای ایفای نقش بهعنوان مرکز گفتوگوی بین دشمنان تقویت میکند.
این کشور همواره کاهش تنش بین واشنگتن و تهران را در اولویت قرار داده و بهطور فعال در حال حمایت از مذاکرات غیرمستقیم است. بهرغم حملات ایران به پایگاه العدید در ژوئن، قطر همچنان تنها کشور شورا بود که وزیر امور خارجه خود را به Tehran فرستاد.
قطر میانجیگری خود را با تعامل دیپلماتیک آشکار ادغام میکند که این امر به حفظ روند سیاسی در صورت شکست مذاکرات کمک میکند.
سنت میانجیگری عمان
شورای خاورمیانه برای امور جهانی همچنین به نقش عمان اشاره کرده و آن را بهعنوان باسابقهترین میانجی شورای همکاری خلیج فارس توصیف نموده است. عمان با حفظ روابط مؤثر خود با تهران و همکاری امنیتی با واشنگتن، تعادلی حائز اهمیت را ایجاد کرده است. این کشور میزبان مذاکرات بین ایالات متحده و ایران بوده که با هدف مهار بحران و ترویج گفتوگو انجام شده است.
دیپلماسی عمان بهطور عمده بر پایه احتیاط و اعتمادسازی تدریجی استوار است و از فشارهای سیاسی مصون میماند، این درحالی است که مذاکرات معمولاً از طریق کانالهای محرمانه انجام میشود.
پویایی عربستان سعودی
تحلیل سیاست ریاض نشان میدهد که عربستان سعودی در سالهای اخیر رویکردی عملگرایانهتر بهویژه در رابطه با ایران اتخاذ کرده است. پس از ازسرگیری روابط دیپلماتیک در سال ۲۰۲۳، محمد بنسلمان اعلام کرده که اجازه نخواهد داد از حریم هوایی یا خاک عربستان در هیچ اقدام نظامی علیه ایران استفاده شود.
این تغییر رویکرد به درک عمیقتری از هزینههای ژئوپلیتیک و اقتصادی ناشی از رویاروییهای مداوم مرتبط است. چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی، توسعه اقتصادی و جذب سرمایهگذاری خارجی را در کانون توجه ملی قرار داده است.
مشارکت استراتژیک در دیپلماسی
میان رویکردهای کشورهای قطر، عمان و عربستان، یک سیستم مکمل در شورای همکاری خلیج فارس ایجاد شده که ظرفیت دیپلماتیک این شورا را برای کاهش تنشها تقویت میکند. دیپلماسی کشورهای خلیج فارس بهعنوان یکی از معتبرترین سازوکارهای منطقهای برای جلوگیری از تشدید تنش بین ایالات متحده و ایران شناخته میشود.
حفظ کانالهای ارتباطی به معنای حلوفصل تقابل نیست، بلکه میانجیگری میتواند به مدیریت تنشها کمک کند. در این فضا، نقش کشورهای خلیج فارس بهعنوان مهارکننده بحرانها بهخوبی نمایان میشود.
سهم این کشورها ممکن است منجر به پیشرفتهای مشهودی نشود، اما زمان و امکان گفتوگو را در موقعیتهای حساس فراهم میآورد.
نتیجهگیری
اندیشکده چتمهاوس انگلیس در تحلیلی اظهار کرده که نگرانی کشورهای عربی خلیج فارس از پیامدهای تنش نظامی میان آمریکا و ایران به آنها انگیزه داده است تا در این زمینه همکاری کنند.